Kaya düşmesi ve şev koruma şartnamelerinde en sık hangi eksikler var?

Neyi, nasıl okuduk

Arşivimizde, yıllar içinde teklif verdiğimiz ya da incelediğimiz işlerin belgeleri var. Bunlardan kaya düşmesi ve şev korumasıyla ilgili olanları üç türe ayırdık ve her türü kendi soru listesiyle okuduk:

• 25 işin 39 yazılı yapım şartnamesi,
• 6 işin 9 proje (etüt ve tasarım) hizmeti şartnamesi,
• 4 işin 11 birim fiyat analizi.

Aynı metnin kopyaları tek sayıldı; çizim paftaları ayrı tutuldu. Sayılar iş başınadır: bir işin birden çok belgesi varsa, madde herhangi birinde geçiyorsa o iş "karşılıyor" sayıldı. Her "var" yargısı belgeden birebir alıntıyla kanıtlandı; tablolarda "yok" görünen başlıca maddeler belgenin tam metninde ayrıca arandı. Kamu ve özel işverenlerin şartnameleri birlikte sayıldı: 12 iş kamu, 8 iş özel, 5 işte işveren belgeden anlaşılmıyor. İşveren, proje ve yer adı yazılmaz; analizlerden hiçbir fiyat alınmadı.

Yapım şartnameleri: 25 iş

En büyük boşluk ortamda ve bakımda. Kaplama 17 işte yazılı, ama hangi ortam için seçildiği hiçbirinde yok; bu yüzden kaplamanın yeterli olup olmadığı denetlenemiyor (C1–CX ortamında kaplama ömrü). Bakım yükümlülüğü yalnız 2 işte var; 3 şartname de yalnızca bakım kılavuzunun teslim edilmesini istiyor, bakımı kimsenin üstüne yazmıyor.

Çekme deneyi isteyen 9 işin 7'si deneyin sayısını ya da yükünü veriyor, ama hiçbiri deneyin nasıl yapılacağını bir standarda bağlamıyor (öngermeli ankrajda EN ISO 22477-5, kaya bulonu ve çivide ISO 22477-6); yalnız biri yöntemi kendi içinde tarif ediyor. Yöntem yazılmayınca yük adımları, bekleme süreleri ve kabul ölçütü belirsiz kalır; deneyin sonucu da tartışmaya açık olur.

Bariyer ve ağ maddeleri

Bariyer şartnamelerinin 8'i bir deney kılavuzuna atıf yapıyor: 5'i 2018'de yerini EAD 340059'a bırakan ETAG 027'yi, 3'ü EAD 340059'u anıyor. Kalan yükseklik 4, frenleme mesafesi 2 işte sınırlanmış. Bu iki değer yazılmazsa, enerjisi yeten ama durdurduğu kayayla korunan yola taşan bir bariyer de şartnameye uyar.

Ağ şartnamelerinde tel ve bulon iyi tanımlanmış; zayıf olan sistemin kendisi. Ağın çekme dayanımı 21 işin 9'unda, boyutlandırma hesabı 10'unda isteniyor: ağın hangi yükü taşıyacağı hesapla gösterilmezse tel dayanımı tek başına bir şey söylemez.

Ağın ürün standardı ağ türüne göre değişir: altıgen çift bükümlü ağ EN 10223-3 ile, yüksek mukavemetli çelik telden ağ EAD 230025'e göre verilen ETA ile, halka ağ ISO 17745 ile tanımlanır. Altıgen ağ tarif eden 10 işin hepsi EN 10223-3'ü anıyor. Yüksek mukavemetli ağ tarif eden 8 işin ise yalnız 2'sinde EAD 230025 geçiyor; 1'inde ağ, altıgen ağın standartlarına (EN 10223-3 ve gabion ağı için ASTM A975) bağlanmış. Aynı cümle aynı şablondan gelen 4 işte daha var.

Proje hizmeti şartnameleri: 6 iş

Benzetim 6 işin 5'inde isteniyor, ama benzetimin sonucunu bariyer seçimine bağlayan kural hiçbirinde yok: tasarım enerjisinin hangi yüzdelikten alınacağı, bariyerin MEL mi SEL mi değerine göre seçileceği, hangi güvenlik katsayılarının kullanılacağı yazılmamış. Bu kuralları ONR 24810 ve UNI 11211 verir; incelediğimiz proje şartnamelerinin atıfları harita, zemin etüdü ve proje düzenleme mevzuatına, TSE malzeme standartlarına ve ISRM'nin kaya mekaniği yöntemlerine gidiyor; 2'sinde yalnız genel bir ifadeyle "uluslararası standartlar (ETAG)" geçiyor. İki şartname, benzetim programlarının sıçrama yüksekliği sonucunun doğrudan kabul edilmeyeceğini yazıyor; bu yerinde bir kuşku ve sahadaki çarpma izleriyle kalibrasyon istemenin gerekçesi. Bir şartname ise önlem yapılarının statik hesabını "imalatçı firma tasarımına göre" istiyor: tasarım ürüne bağlanınca, ürün değişince hesap da değişir.

Birim fiyat analizleri: 4 iş, 11 analiz

• Malzeme fiyatının hangi teklife ya da piyasa araştırmasına dayandığı hiçbir analizde görünmüyor.
• Ankraj gerektiren 6 sistem analizinin 4'ünde ankraj, bariyerin metre ya da ağın metrekare fiyatının içine konmuş; 2'sinde ayrı kalem.
• Çekme ya da kalite deneyi 3 işin analizinde kalem olarak var.
• Bakım, temizlik ya da boşaltma kalemi 2 işte var.
• Üretici montaj denetimi ya da teknik destek kalemi hiçbirinde yok.
• Dağcı, vinç ya da teleferikle erişim gideri 4 işin hepsinde var.
• Bariyerin birimi bile değişiyor: bir işte metre, bir işte metrekare.

Aynı boşluk üç belgede

Eksikler birbirini izliyor. Tasarım şartnamesinde istenmeyen, analizde fiyatlanmıyor; fiyatlanmayan, yapım şartnamesinde de denetlenmiyor:

• Korozyon: tasarım ömrü ya da ortamın aşındırıcılığı proje şartnamelerinin hiçbirinde, aşındırıcılık sınıfı yapım şartnamelerinin hiçbirinde yok.
• Bakım: bakım planı 6 proje şartnamesinin 1'inde, bakım kalemi 4 işin analizinin 2'sinde, bakım yükümlülüğü 25 yapım şartnamesinin 2'sinde var.
• Montaj: üretici montaj denetimi hiçbir analizde yok; montajı üreticinin kılavuzuna bağlayan yapım şartnamesi 3.
• Bariyer seçimi: benzetimi isteyen proje şartnameleri sonucun bariyer sınıfına nasıl bağlanacağını yazmıyor; yapımda kalan yükseklik ve frenleme mesafesi de çoğu zaman sınırlanmıyor.

Marka ve ürün izi

Kamu İhale Kanunu'nun 12. maddesine göre teknik şartnamede belli bir marka, model, patent ya da ürün belirtilemez ve belirli bir marka veya modele yönelik özellik ve tanımlamalara yer verilmez; "veya dengi" ancak standart yoksa ya da teknik özellik belirlenemiyorsa kullanılabilir. İncelediğimiz 25 işin 5'inde bir ürünün markası, 9'unda marka yazılmadan tek bir ürüne ait tanıtıcı geçiyor: belirli bir deney raporunun numarası, ürün tip kodu ya da plaka kodu. Aynı deney raporu numarası 7 ayrı işin şartnamesine taşınmış. Bu izlerin görüldüğü 10 işin (kamu işlerinde 12'nin 3'ü, özel işlerde 8'in 5'i) hiçbiri eşdeğer sistemi açıkça kabul etmiyor. Ürüne özgü değer yerine performans ölçütü yazmak (enerji sınıfı, çekme dayanımı, deney kılavuzu) hem rekabeti hem de denetimi korur: şartnamede marka yerine ne yazılır.

Şartnameye ne eklenmeli

• Ortamın aşındırıcılık sınıfı ve istenen ömür; kaplama bu ikisinden seçilir.
• Ağ türüne uygun ürün standardı: altıgen ağda EN 10223-3, yüksek mukavemetli ağda EAD 230025 ve ETA, halka ağda ISO 17745.
• Çekme deneyinin sayısı, yükü ve yöntemi: öngermeli ankrajda EN ISO 22477-5, kaya bulonu ve çivide ISO 22477-6.
• Bariyerde EAD 340059'a göre enerji sınıfı, kalan yükseklik kategorisi ve azami frenleme mesafesi; tasarımda bunların benzetim sonucundan nasıl çıkarılacağı.
• Bakım yükümlülüğü: kimin, ne sıklıkla ve her büyük düşmeden sonra ne yapacağı; dolan bariyerin boşaltılması.
• Montajın üreticinin kılavuzuna uygun yapılması ve ilk montajda üretici denetimi.
• Ürün adı yerine performans ölçütü; marka zorunluysa "veya dengi".

Ayrıntılar için: teknik şartname nasıl hazırlanır, şev koruma standartları ve kılavuzlar, çelik ağla şev koruma pozu.