Çığ önleme

Sorun

Çığ, yamaç aşağı inerken durdurulması pahalı, başlangıç bölgesinde oluşmadan engellenmesi görece ucuz bir olaydır. Başlangıç bölgesi, kar örtüsünün kendi ağırlığıyla kayma eğilimine girdiği dik üst kesimdir; kar tabakası zeminle bağını yitirdiğinde bir kırılma yüzeyi oluşur ve örtü bütün olarak harekete geçer. Aşağıda yol güzergâhları, dağ yerleşimleri, turizm tesisleri ve enerji nakil hatları tehdit altındadır. Yolun kapanması tekrarlayan bir maliyettir.

Öncü işaretler kışın da yazın da okunur. Kışın: kar örtüsünde açılan çatlaklar, kayan kar dilimleri, kornişler, yeni kar ile eski kar arasındaki zayıf katman, rüzgârın karı biriktirdiği sırt gerisi. Yazın: ağaç gövdelerinde yamaç aşağı eğrilik, belirli bir kottan yukarıda ağaç bulunmaması, yamaçta açılmış çığ olukları, eteğe yığılmış kaya ve ağaç karışımı birikinti. Bu izler çığ yolunun yerini ve genişliğini olay görülmeden söyler.

Nasıl karar veriyoruz

Ölçtüğümüz ve derlediğimiz veriler: başlangıç bölgesinin sınırları, yamaç eğimi ve bakısı, aşırı kar yüksekliğinin bölgesel değeri, kar yoğunluğu, zemin pürüzlülüğü ve bitki örtüsü, rüzgâr biriktirme yönü, çığ yolunun genişliği ve hedefin konumu. Kar örtüsünün bindirdiği yük, kar yüksekliğinin karesiyle büyür; yükseklik tahminindeki hata doğrudan tasarıma yansır.

Bariyer yüksekliği doğrudan aşırı kar yüksekliğinden gelir; hat aralığı ise eğim ve bariyer yüksekliğinden hesaplanır. Hatlar kesikli değil, örtüşmeli kurulur: bir hattın uç boşluğu üstteki hattın gövdesiyle kapatılmalıdır, aksi hâlde kar boşluktan sızar ve hat kendi kenarından yenilir. Deprem etkisi ankraj tasarımına TBDY 2018 çerçevesinde girer.

Sistem ailesi

Esnek ağ bariyerler, rijit çelik veya beton çığ önleyicilere göre hafif olduğu için helikopter ve insan gücüyle taşınabilir; yol yapılamayan yamaçlarda belirleyici olan budur. Sistem geometrisi ve dayanımı, kar örtüsünün sürünme ve kayma davranışını tanımlayan katsayılarla boyutlandırılır; bu katsayılar zemin pürüzlülüğüne, bitki örtüsüne ve bakıya göre değişir, masa başında sabit alınmaz. Kar dışı dönemde aynı bariyer küçük parçaları da tutar; ancak bu ikincil davranıştır ve çığ bariyeri kaya düşmesi enerji sınıfı taşımaz.

Uygulama

Montaj kısa bir mevsim penceresinde yapılır: kar erimesinden sonra başlanır, kar gelmeden bitirilir. Malzeme taşınması işin en kritik kalemidir; yol yoksa helikopter seferleri planlanır, ağırlık ve paket boyutu buna göre bölünür.

1. Aplikasyon: hat eksenleri ve ayak noktalarının işaretlenmesi, örtüşme kontrolü.
2. Ankraj ve mikrokazık: delgi, temizlik, enjeksiyon, priz süresi kaydı.
3. Ayak ve direk montajı: eğime dik doğrultu ve kot kontrolü.
4. Ağ ve halat: panel serimi, ön germe, bağlantı elemanlarının sıkılması.
5. Kapanış: künye levhası, as-built ölçüm, taşıma izlerinin onarımı.

Kontrol noktaları: ankraj çekme deneyi, ayak açıklığı ve bariyer düşey yüksekliği, hat aralığı ve örtüşme boyu, halat ön germesi, kaplama bütünlüğü. Yüksekte çalışma düzeni TS EN 795 ve TS EN 365 çerçevesinde kurulur.

Kabul ve bakım

Teslim dosyasında as-built hat planı, ankraj çekme deneyi sonuçları, bariyer yükseklik ölçümleri, hat aralığı ve örtüşme kontrolü, halat ön germe listesi ile korozyon koruma belgeleri (TS EN ISO 1461 çerçevesinde) bulunur. Tasarımda kullanılan aşırı kar yüksekliği değeri ve kaynağı da yazılır; sonraki denetimlerde ölçülen gerçek değerle karşılaştırılır.

Bakım kar eridikten sonra yapılır. Bakılanlar: ayak ve ankraj başlığında oturma veya sıyrılma, direklerde eğilme, ağ ve halatta kopma, bağlantı elemanlarında gevşeme, kaplamada hasar. Yamaçta ağaçlanma başlamışsa kayıt altına alınır; olgun orman uzun vadede bariyerin yükünü paylaşır.

Sık sorulan

• Çığ bariyeri çığı durdurur mu? Durdurmaz, oluşmasını önler. Hareket başladıktan sonra durdurmak için saptırma seti veya galeri gibi başka yapılar gerekir.
• Montaj hangi mevsimde yapılır? Kar erimesinden ilk kara kadar olan pencerede. Sınırlar için kış şartlarında uygulama.
• Aynı bariyer kaya düşmesini de tutar mı? Küçük parçalara karşı katkı sağlar ama kaya düşmesi enerji sınıfı taşımaz. İki tehlike birlikteyse hat kaya düşmesi koruma ölçütleriyle ayrıca değerlendirilir.